نور الدين علی بن عبد العالی کَرکی معروف به محقق ثانی و مشهور به محقق کَرکی یا «شيخ علائی» یکی از بزرگترين علمای شيعه در قرن دهم هجری است. محقق علامه عصر خويش و یکی از مروجين مکتب بود در طول حياتش به خصوص در ايران (زمان اسماعيل و طهماسب صفوی) در ترويج مذهب، انجام فرايض و ترک نواهی نهايت سعی و کوشش خويش را به کار می برد. محقق قبل از آمدن به ايران در جبل عامل و عتبات و حله نزد اکابر علمای زمان خويش مانند امثال شيخ جزائری و ابن داود به تکميل مدارج علمی پرداخت و به خوبی راه تحقيق مطالب فقهی را دنبال نمود و پس از یک سلسله تدريس و مباحثات علمی خود فقيهی بزرگ گرديد و شهرتش به همه جا پيچيد. سلاطين صفوی (که هميشه دم از اسلام و تشيع می زدند) وجود او را برای ايران و ترويج مذهب غنيمت شمردند و ورود و مقدمش را به سرزمين امام هشتم گرامی شمردند پس از اسماعيل در زمان سلطنت پنجاه ساله طهماسب محقق در ايران منشأ خدماتی مهم و چشم گير بود چه آنکه سلطان وقت مردم را امر به اطاعتش نمود و اوامر حضرت او را به عنوان جانشين پيامبر و آل بر مردم فرض و واجب نمود و نافرمانی او را تمرد از فرمان اولو الامر تلقی نمود. و در حقيقت او نائب امام و بهترين شاگرد مکتب امام صادق و زعيم الشيعه و اولوالامری به عصر خويش بود و تا سر حد امکان در اعلای اسلام امر به فرايض و نهی از منکرات، اقامه جمعه و جماعات و گسترش احکام و مسائل اسلامی کوشش می نمود و اعلام مذاهب و مردم را به تشکيل مجالس دينی و تعاليم اسلامی تشويق می نمود. تمام کتب تاريخی عهد صفوی (احسن التواريخ، حبيب السيرو ...) با ذکر عناوين و القابی در خور مقام یک فقيه جامع الشرايط و مبسوط اليد محقق را توصيف نموده اند و سپس عين نامه طهماسب صفوی را که در مورد اختيارات تام و تمام بدو داده شد متذکرند. صاحب تراجم علما که ذيل ترجمه سيد عليخان مدنی نام کتاب آنها را می خوانيد در کتاب خويش معظم له را بزرگی و شخصيتی چون خواجه طوسی در مسير حل مشکلات مردم و فقيهی چون محقق اول (به نام محقق ثانی) او را فقيه مکتب جعفری بر شمرده و هر یک به نوبه خود با ذکر عناوين او را ستوده اند زمانيکه سپاه اسماعيل صفوی هرات و بلاد مختلف آن را ضميمه ايران نمودند و هنوز محقق شهرت چندانی به دست نياورده بود وارد هرات شد پيش از ورود محقق به هرات سپاه اسماعيل قاضی القضاه آنجا را به نام سيف الدين احمد بن یحیی که مريدانی زياد داشت چون در مقابل سپاه ايران قرار گرفته بود کشتند وقتی محقق متوجه قتل وی شد شديدا به مسئولين سپاه اعتراض کرد و فرمود قتل وی کار بسيار اشتباهی بود اگر کشته نمی شد من می توانستم با دليل و برهان و مذاکرات دوستانه مزيت مکتب تشيع علوی را به او ثابت سازم و با متقاعد شدن او تمام مسلمانان ماوراء النهر و بلاد هم جوار متوجه اهميت و حقيقت مکتب گرديده و آنها نيز به مذهب ما رو آور می شدند.

نوشته اند محقق تا ماداميکه زنده بود از کشتن ابن قاضی سنی افسوس می خورد. مراتب علمی و فقهی جناب محقق از اثر مهم او کتاب جامع المقاصد (مشابه شرايع در فقه) مشهور است. مرحوم صاحب جواهر رحمة الله عليه می فرمود کتاب جامع المقاصد یکی از بهترين کتب فقهی ماست و هر عالمی که آن را با جواهر و وسائل داشته باشد جهت استنباط احکام الهی احتياج به کتابهای ديگر ندارد محقق غير از کتاب جامع المقاصد، شرح شرايع، شرح الفيه، حاشيه ارشاد علامه، حاشيه ذکری شهيد، حاشيه تحرير علامه، نفحات رساله وجوب نماز جمعه، رساله جعفريه، رساله منصوريه، رساله عدالت و ... را نيز به رشته تحرير برد در زمان محقق شيخ حسين عاملی و فرزندش بهاء الدين به ايران آمدند و در نواحی هرات از طرف محقق و مسئولين مملکت در اداره امور مردم نظارت داشتند محقق با اين دو شخصيت بزرگ و مرحوم امير منصور فرزند امير صدر معاصر بود و در آينده به خواست خدا سطری در مورد اين اعلام بيان می شود. بعضی از علمای شيعه وفات محقق را در روز عيد غدير سال 940 نوشته اند اما علامه امينی صاحب الغدير در کتاب شهداء الفضيله ضمن شرحی از خدمات و تأليفات مقام علمی و اثر وجودی او محقق را در عداد شهدای راه فضيلت متذکر است و به نقل از علمای فريقين ابن السعودی، صاحب رياض العلما و صاحب روضات و صاحب مستدرک می نويسد او را در روز دوازدهم ذيحجه سال 945 دشمنان عنود مسمومش نمودند و شهيد از دنيا رفت قبر او در نجف اشرف کنار ضريح مطهر خير الاوصياء علی مرتضی عليه السلام مشهور است. پس از محقق ثانی فرزند برومند او فقيه جامع و محدث عابد مرحوم عبد العالی دائی و استاد ميرداماد، وارث علوم پدر گرديد رحمة الله عليهم.

 بازگشت...