جلال الدین فرزند سعدالدین معروف به علّامه دوانی (محقق دوانی) یکی از دانشمندان معروف قرن نهم هجری است. او در فقه و حدیث حکمت و تفسیر کلام و منطق مهارت داشت. به سال 830 در دوران نزدیک کازرون فارس دیده به جهان گشود. پدرش سعدالدین از فضلای عصر خویش، از نوادگان ابوبکر خلیفه غاصب اول لعنة الله علیه بوده است.

علامه دوانی در نوجوانی عشق به مطالعات دینی و تفکر در علوم فلسفی و منطقی داشت در جای با صفایی از دهکده خویش را در مشرف به مناظر زیبای طبیعت بود، اقامت داشت و اصولاً افکار عالمانه خویش را در جستجوی راز طبیعت ضمن مطالعات علمی و اسلامی به دنبال می نمود ولی در این دهکده از حضور علما و دانشمندان محروم بود. لذا مناظر زیبای قریه خویش را رها کرده و وارد شهر شیراز شد و در دارالعلم آن روز از حضور علمای فریقین توشه ها اندوخت. محقق دوانی دروس فقهی و علمی خویش را از محضر امثال محی الدین شیرازی و افاضل شاگردان سید شریف جرجانی تکمیل نمود و در حین تحقیقات علمی از بررسی مذاهب نیز غافل نبود. او در طفولیت در خاندان صدیقی که از فضلای اهل تسنن بودند، ابتدا گرایش به مذهب خانوادگی داشت اما دیری نپائید که از روی بینش شخصی عالمانه در دوان و مخصوصاً در شیراز مسلمانی معتدل گشت و پس از غور در احادیث و تحقیقات علمی به ردیف اکابر علمای امامیه درآمد و کتابی نیز به نام نورالهدایه به رشته تحریر برد و آن را به عنوان ارمغان به جهان اسلام تقدیم نمود.

و لذا صاحب تراجم علما در کتب خویش عموماً او را در عداد یکی از حکمای بزرگ مکتب شیعه معرفی می سازد (امل + مجالس + روضات + فواید + سلافه).

علامه دوانی در شیراز با حکیم معروف امیر صدرالدین محمد دشتکی پدر امیر منصور معاصر بود اما در شیراز پس از اتمام تحصیلات و تحقیقات فلسفی خود به کرسی تدریس و بحث های فلسفی اسلامی نشست. دیری نپائید که شاگردان مکتب او به پایه امیر صدر رسیدند و از همه سوی آفاق مسلمانان پژوهشگر به مکتب او در شیراز روی آوردند و از تقریرات دلپذیر و سفره معنوی او لذّت می بردند و شهرتی بسزا یافت. در ضمن با حکیم معاصر خود امیر صدر مباحثات و مناظراتی کتبی و شفاهی رد و بدل می شد که نظریات علمی و فلسفی این دو دانشمند به صورت جزواتی درآمد که این خود راهی برای جستجوی حقایق علمی و فلسفی سودمند واقع شد و پس از میرداماد با ظهور ملّا صدرا رحمة الله علیه جهان علم و فلسفه قوس صعودی پیمود. لازم به یادآوری است که این دو دانشمند در شیراز از نظریات توحیدی حکمای قدیم یونان و مخصوصاً از نظریات فلسفی امثال فارابی ها و خواجه طوسی ها و همچنین از آثار آنها برخوردار بوده اند.

اما اکنون به ذکر بعضی از تألیفات مهم علامه دوانی بپردازیم که این آثار خود دلالت بر احاطه علمی صاحب ترجمه دارد: انموزج علوم شامل علم فقه و اصول و حدیث، تفسیر و کلام، منطق، هیئت و ریاضیات، حاشیه بر تجرید و حاشیه قدیم و جدید در حکمت و فلسفه و اثبات واجب الوجود، تفسیر قرآن مجید در چند جلد، اخلاق و ادبیات فارسی، تصــوف و عرفان، جبر و اختیار، اخلاق جدلی یا لوامع.

یکی از آثار او کتاب نورالهدایة در اثبات امامت می باشد و علمای بزرگ شیعه مانند علامه طباطبایی سیدبحرالعلوم اعلی الله مقامه پس از مطالعه این کتاب می گوید: بدون شک علامه دوانی پیرو مکتب شیعه اثنی عشریه بوده است و همانطور که ذکر شد صاحب تراجم علمای دیگر نیز او را در عداد دانشمندان بزرگ مکتب به اوصاف او پرداخته اند. شاگردان مرحوم دوانی مانند کمال الدین یزدی و جمال الدین محمود از اکابر علمای اسلامی بودند. که امثال ملاعبدالله شوشتری، ملا عبدالله یزدی و مقدس اردبیلی و... از شاگردان کمال الدین و جمال الدین بوده اند. علامه دوانی با امرای آق قوینلو و قراقوینلو معاصر بود و در اوائل قرن دهم (908 هجری قمری) مقارن با ظهور شاه اسماعیل صفوی در نزدیکی کازرون پس از چند روز بیماری در سن 78 سالگی وفات نمود. جسد او را در قصبه دوان به خاک سپردند و مدفن او در آنجا زیارتگاه است.

 بازگشت...